Қазақстанда несие алу жеңілдей ме? Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 15,75%-ға дейін төмендетті. Шешім 2026 жылғы 27 қазаннан бастап күшіне енді.
Жыл басында бұл көрсеткіш 18% болған. Демек, базалық мөлшерлеме 2,25 пайыздық тармаққа төмендеген.
Бір қарағанда, бұл ипотека рәсімдеуді, автокөлік сатып алуды немесе тұтынушылық несие алуды жоспарлап жүрген азаматтар үшін жақсы жаңалық.
Өйткені базалық мөлшерлеме ел экономикасындағы ақшаның құнына тікелей әсер етеді.
Бірақ бұл банктер ертеңнен бастап несиені төмен пайызбен береді деген сөз бе? Ал депозитте ақша жинап жүргендер үшін не өзгереді?
Базалық мөлшерлеме ақшаның құнына әсер етеді
Базалық мөлшерлеме — Ұлттық банктің инфляцияны реттеу және экономикадағы ақша айналымына ықпал ету үшін пайдаланатын негізгі құралдарының бірі.
Мөлшерлеме жоғары болған кезде қарыз қаражаты қымбаттайды. Соның нәтижесінде несие алу шығындары артуы мүмкін.
Ал депозиттер бойынша банктер салыстырмалы түрде жоғары сыйақы ұсына алады.
Базалық мөлшерлеме төмендегенде қаржы нарығында кері үрдіс байқалуы ықтимал: банктердің қаражат тарту құны азайып, жаңа несиелердің шарттары біртіндеп жеңілдеуі мүмкін.
Алайда бұл өзгерістер бір күнде жүзеге аспайды.
Коммерциялық банктер пайыздық мөлшерлемелерді өздерінің қаржылық жағдайы мен тәуекелдерін ескере отырып белгілейді.
Несие мен ипотека арзандауы мүмкін
Базалық мөлшерлеменің төмендеуі жаңа несие алушылар үшін тиімді болуы мүмкін.
Егер банктердің қаражат тарту шығындары азайса, олар тұтынушылық несиелер мен ипотекалық бағдарламалардың пайыздарын қайта қарастыруы ықтимал.
Дегенмен несие мөлшерлемесі тек Ұлттық банктің шешіміне байланысты емес.
Банк қарыз алушының табысын, кредиттік тарихын, төлем қабілеттілігін, несие мерзімін және басқа да тәуекелдерді бағалайды.
Әсіресе ипотека кезінде бұл маңызды. Өйткені пайыздық мөлшерлемедегі шағын айырмашылықтың өзі бірнеше жыл ішіндегі жалпы артық төлемге айтарлықтай әсер етуі мүмкін.
Ал қазірдің өзінде несие төлеп жүрген азаматтар үшін жағдай өзгеше.
Егер қарыз тұрақты пайыздық мөлшерлемемен рәсімделсе, ай сайынғы төлем автоматты түрде азаймайды.
Мұндай жағдайда келісімшарт талаптары сақталады. Төлемді төмендету мүмкіндігі қайта қаржыландыру сияқты тетіктерге байланысты болуы мүмкін.
Депозиттердің табыстылығы төмендеуі ықтимал
Базалық мөлшерлеменің төмендеуі депозит иелеріне де әсер етуі ықтимал.
Қазір теңгедегі көптеген депозиттердің табыстылығы инфляция деңгейінен жоғары болып отыр.
Алайда Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендетуді жалғастырса, коммерциялық банктер жаңа салымдар бойынша сыйақы мөлшерін біртіндеп азайтуы мүмкін.
Бұл болашақта депозит ашатын азаматтардың бұрынғыдай жоғары пайыз ала алмауы ықтимал екенін білдіреді.
Ал қолданыстағы тұрақты мөлшерлемесі бар депозиттердің шарттары, әдетте, келісімшарт мерзімі аяқталғанша сақталады.
Сондықтан салым ашпас бұрын тек пайыздық мөлшерлемеге емес, ақшаны мерзімінен бұрын алу, шотты толықтыру және келісімшартты ұзарту талаптарына да назар аударған жөн.
Инфляцияның баяулауы бағаның төмендеуін білдірмейді
Көпшілікті қызықтыратын тағы бір мәселе — күнделікті тауарлардың бағасы.
Ұсынылған мәлімет бойынша, Қазақстанда жылдық инфляция 9,3%-ға дейін баяулаған.
Бірақ бұл азық-түлік пен басқа да тауарлар арзандай бастайды дегенді білдірмейді.
Мысалы, бір тауардың бағасы 10 мың теңге болды делік.
Егер ол бір жылда 12%-ға қымбаттаса, бағасы 11 200 теңгеге жетеді.
Ал келесі жылы бағаның өсу қарқыны 9%-ға дейін баяуласа да, тауар арзандап кетпейді. Керісінше, оның құны 12 208 теңгеге дейін өседі.
Яғни инфляцияның төмендеуі — бағаның өсуі тоқтады деген сөз емес. Тек тауарлар бұрынғыға қарағанда баяуырақ қымбаттайды.
Ұлттық банктің міндеті — инфляциялық қысымды азайта отырып, экономикадағы тепе-теңдікті сақтау.
Мөлшерлеменің төмендеуі несие алуға асығуды білдірмейді
Базалық мөлшерлеменің төмендеуі несие рәсімдеуге асығу керек дегенді білдірмейді.
Ірі сатып алуды жоспарлаған азаматтарға бірнеше банктің ұсынысын салыстырып, жалпы артық төлемді есептеген дұрыс.
Әсіресе жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесіне, қосымша төлемдерге және несие мерзіміне назар аудару қажет.
Қолданыстағы несиесі бар адамдар қайта қаржыландыру мүмкіндіктерін қарастыра алады. Бірақ жаңа шарттар шынымен тиімді болған жағдайда ғана мұндай шешімнің мәні бар.
Ал депозит иелері алдағы уақытта жаңа салымдардың табыстылығы төмендеуі мүмкін екенін ескергені жөн.
Сонымен, несие шынымен арзандай ма?
Мүмкін, бірақ бірден емес.
Базалық мөлшерлеменің 15,75%-ға дейін төмендеуі банктердің жаңа несиелер мен ипотека бойынша пайыздарын біртіндеп азайтуына жағдай жасайды.
Дегенмен бұл барлық қаржы ұйымдары мөлшерлемелерін міндетті түрде төмендетеді деген сөз емес.
Бұрын рәсімделген тұрақты мөлшерлемесі бар несиелердің ай сайынғы төлемдері автоматты түрде өзгермейді.
Сонымен қатар жаңа депозиттердің табыстылығы азаюы мүмкін, ал инфляция баяулағанымен, тауарлар бағасы өсе беруі ықтимал.
Демек, Ұлттық банктің шешімі қазақстандықтардың шығындарын бірден азайтпайды. Бірақ алдағы уақытта несие және депозит нарығындағы жағдайдың өзгеруіне ықпал етуі мүмкін.
