Көп кәсіпкер келісімшартқа қол қойылса, мәміле заңдық тұрғыдан қорғалды деп есептейді. Алайда құжаттың болуы ғана дау туындаған жағдайда ақшаны қайтаруға немесе өз құқығыңызды қорғауға кепілдік бермейді.
Aegos Legal Partners компаниясының негізін қалаушы Жандос Нұрпейісовтің айтуынша, келісімшарттың бар-жоғынан бұрын оның мазмұны маңызды. Құжатта тараптардың міндеттері, жұмыстың нәтижесі, төлем тәртібі, мерзім бұзылған жағдайда қолданылатын жауапкершілік және дауды шешу жолдары нақты көрсетілуі керек.
Tap2Go-ға берген сұхбатында заңгер интернеттен алынған дайын келісімшарт неге барлық бизнеске бірдей сәйкес келмейтінін, төлем жасамас бұрын серіктесті қалай тексеру керектігін және қандай заңдық әдет компанияны үлкен шығыннан сақтай алатынын түсіндірді.
Қол қойылған келісімшарт қауіпсіздікке кепіл емес
Бизнестегі жиі кездесетін қателіктің бірі — келісімшарттың өзін ықтимал мәселелерден қорғайтын кепіл ретінде қабылдау.
Жандос Нұрпейісовтің сөзінше, құжаттың құрылымы мен мазмұны әлдеқайда маңызды.
Бұл әсіресе қызмет көрсету саласында өзекті. Келісімшартта тапсырыс беруші мен орындаушының міндеттері, күтілетін нәтиже, төлем тәртібі және міндеттемелер орындалмаған жағдайда қандай жауапкершілік қарастырылатыны алдын ала белгіленуі қажет.
Егер жұмыс бірнеше кезеңнен тұрса, әр кезеңнің құнын жеке көрсетуге болады. Сонда ынтымақтастық жоспарланған уақыттан бұрын тоқтаған жағдайда қанша жұмыс орындалғанын және оған қандай төлем жасалуы керектігін анықтау оңайырақ болады.
Кәсіпкерлер қандай тармақтарды жиі ұмытады?
Нұрпейісовтің айтуынша, жиі кездесетін мәселелердің бірі — тараптардың жауапкершілігін толық көрсетпеу.
Кей жағдайда төленген ақшаны қайтару жеткіліксіз болуы мүмкін. Мәміленің ерекшелігіне қарай келісімшартта міндеттемелер орындалмаған жағдайда айыппұл, өсімпұл және басқа да салдарлар қарастырылуы мүмкін.
Кәсіпкерлер назардан тыс қалдыратын тағы бір маңызды мәселе — даудың қай жерде және қандай тәртіппен шешілетіні.
Бұл шетелдік серіктестермен жұмыс істегенде ерекше маңызға ие. Кей жағдайда жергілікті сотты көрсету қолайсыз болуы мүмкін, сондықтан дауды шешу тетігін әр мәміленің ерекшелігіне қарай анықтау қажет.
Сондай-ақ келісімшартта тараптардың құқықтары мен міндеттерін, ресми хат-хабар алмасу тәртібін және жауапты тұлғаларды нақтылаған дұрыс.
Интернеттен алынған дайын келісімшарт неге жеткіліксіз?
Дайын үлгі құжаттың жалпы құрылымын бере алады. Бірақ ол нақты бизнестің ерекшелігін ескермейді.
Жиһаз жасайтын компания, құрылыс бригадасы, маркетинг агенттігі немесе продакшн-компанияның жұмыс процесі мен тәуекелдері әртүрлі. Ал дау туындаған кезде дәл осы ерекшеліктер маңызды рөл атқаруы мүмкін.
Мысалы, жарнама немесе медиа қызметінде тапсырыс беруші түсірілім сапасына, мерзімге, материалдар санына және жұмыс көлеміне талап қоя алады. Бірақ орындаушыдан нақты лайк санын талап ету әрдайым орынды емес. Өйткені аудиторияның реакциясы орындаушыға толық тәуелді болмайды.
Сондықтан келісімшартта орындаушы жауап бере алатын нәтиже мен оның бақылауынан тыс факторларды ажырату маңызды.
Ақша аудармас бұрын компанияны тексеру керек
Заңдық қауіпсіздік келісімшартқа қол қоюдан бұрын басталады.
Нұрпейісов кәсіпкерлерге ақша аударатын компания туралы алдын ала ақпарат жинауға кеңес береді: кәсіпорын қашан құрылған, құрылтайшылары кім, қарызы бар ма, салық төлемдерінің тарихы қандай және компания сот процестеріне қаншалықты жиі қатысады?
Мұндай тексерудің маңызы зор. Себебі сотта жеңіске жету ақшаны бірден қайтарып аласыз дегенді білдірмейді. Егер компанияның басқа да ірі қарыздары болса, өндіріп алу процесі күрделене түсуі мүмкін.
Сұхбат барысында заңгер клиент үшін ықтимал мердігерді тексерген жағдайды мысалға келтірді. Тексеру кезінде оның шамамен 70–80 млн теңге көлемінде қарызы бары анықталған. Тәуекел бағаланғаннан кейін тапсырыс беруші басқа мердігерді таңдаған.
Кімдерге егжей-тегжейлі келісімшарт әсіресе қажет?
Нұрпейісовтің тәжірибесіне сүйенсек, қызмет көрсету саласындағы кәсіпкерлер келісімшартқа ерекше мұқият болғаны жөн.
Заңгер жиі дау туындайтын бағыттардың қатарында жиһаз өндірісі, жарнама мен маркетинг, құрылыс және жөндеу жұмыстарын атайды. Бұл салаларда мерзім, техникалық тапсырма, жұмыс кезеңдері, материалдар және соңғы нәтижеге қойылатын талаптар үлкен рөл атқарады.
Тараптар маңызды мәселелерді тек ауызша келісіп қалдырған сайын, кейін жауапкершілікті анықтау қиындай түседі.
Сондықтан заңгер ауызша келісімге ғана сенуге кеңес бермейді.
Іс сотқа жетсе, бәрі жоғалды деген сөз емес
Дау сотқа жеткен жағдайда да Нұрпейісов мәселені шешуге мүмкіндік бар екенін айтады. Оның пікірінше, сот — бұзылған құқықты қалпына келтіру тетіктерінің бірі.
Тараптар толық сот талқылауынан бөлек, сот медиациясына жүгініп, дауды өзара келісіммен шеше алады. Мұндай келісімді орындаудың да заңдық тетіктері бар.
Бұл жерде дұрыс стратегия құру маңызды: қандай талап қойылады, позицияны қандай құжаттар дәлелдейді және тарап қандай нәтижеге қол жеткізгісі келеді?
Компанияға штаттағы заңгер міндетті ме?
Бизнесте жиі туындайтын тағы бір сұрақ — жеке заңгерді штатта ұстау қажет пе?
Нұрпейісовтің айтуынша, бүгінде Қазақстанда заң қызметтерін аутсорсинг арқылы алу кең тараған. Бұл компанияға қажет кезде мамандарды тартып, түрлі істермен тұрақты жұмыс істейтін заңгерлер командасының тәжірибесін пайдалануға мүмкіндік береді.
Алайда мәселе заңгердің штатта немесе аутсорсингте болуында ғана емес. Ең маңыздысы — оған қай кезде жүгіну.
Заңгердің пікірінше, мәселе туындағаннан кейін емес, мәмілені жоспарлау кезеңінде кеңес алған тиімді.
Құны 2 млрд теңгеге жеткен қателік
Сұхбат соңындағы блиц кезінде Жандос Нұрпейісовтен тәжірибесінде кездескен ең қымбат кәсіпкерлік қателік туралы сұралды.
Оның жауабы — шамамен 2 млрд теңге.
Ал кәсіпкерлер жиі дұрыс рәсімдемейтін құжаттардың бірі — орындалған жұмыстар актісі. Кейде ол тым жалпылама толтырылады, кейде нақты ақпарат көрсетілмейді, ал кей кәсіпкерлер оны мүлде рәсімдемей қояды.
Келісімшарттағы ең аз оқылатын тармақтардың бірі ретінде заңгер дауды шешу тәртібі мен соттылық мәселесін атады. Себебі ынтымақтастық басталған кезде ешкім серіктесімен кейін соттасатынын ойламайды.
Бизнесті заңдық қорғау мәселе туындамай тұрып басталады
Сұхбат соңында Жандос Нұрпейісов кәсіпкер өз саласының мықты маманы болғанымен, заңдық қорғаныс дұрыс құрылмаса, тәуекелден толық сақтандырылмайтынын атап өтті.
Өнімді, сатуды, құрылысты немесе маркетингті жақсы білуге болады. Бірақ келісімшарттағы ескерілмеген бір тармақ қарапайым жұмыс мәселесін ұзаққа созылған дауға айналдыруы ықтимал.
Сондықтан заңдық сүйемелдеуді мәселе туындаған кезде ғана қажет болатын көмек ретінде емес, бизнестегі мәміленің бір бөлігі ретінде қарастырған дұрыс.
